Տեսարժան վայրեր

Սուրբ Հովհաննես եկեղեցին գտնվում է Շիրակի մարզի Աշոցք համայնքի Զույգաղբյուր գյուղում։ 17–18-րդ դարերով թվագրվող եկեղեցին ընդգրկված է Հայաստանի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների պետական ցանկում։ Եկեղեցու առանձնահատկություններից մեկը նրա շրջակայքում պահպանված 10–13-րդ դարերի գերեզմանոցն է։ Այն վկայում է, որ այս տարածքը հոգևոր և պատմական նշանակություն է ունեցել դեռևս ներկայիս եկեղեցու կառուցումից մի քանի դար առաջ։ Այսօր Սուրբ Հովհաննես եկեղեցին Զույգաղբյուրի պատմական ժառանգության կարևոր մասերից է և հետաքրքիր կանգառ է Աշոցքի տարածաշրջանի քիչ հայտնի պատմամշակութային վայրերը բացահայտողների համար։

Փանիկի Հացի թանգարանը գտնվում է Շիրակի մարզի Փանիկ գյուղում և համարվում է Հայաստանի ամենայուրահատուկ թանգարաններից մեկը։ Այն գործում է Պետրոս Նահապետյանի անվան պատմության թանգարանի կազմում և նվիրված է հացի մշակույթին, հացագործության ավանդույթներին ու գյուղատնտեսական կենցաղին։ Թանգարանում ցուցադրվում են տարբեր տեսակի հացեր, հացահատիկներ, երկրագործական գործիքներ և գյուղի բնակիչների կողմից պահպանված պատմական նմուշներ։ Թանգարանը հիմնադրվել է 1967 թվականին պատմության ուսուցիչ Պետրոս Նահապետյանի նախաձեռնությամբ և այսօր շարունակում է ներկայացնել Շիրակի հացագործական հարուստ ժառանգությունը։

Զաղան կամ Սբ Գրիգոր Լուսավորչի ճգնարանը գտնվում է Շիրակի մարզի Սառնաղբյուր գյուղի հյուսիսային մասում՝ ժայռի մեջ։ Սրբավայրի պաշտոնական անվանումը Անձավաջուր է, սակայն ժողովրդի մեջ այն ավելի հայտնի է Զաղա անունով։ Ըստ տեղական ավանդության՝ Սբ Գրիգոր Լուսավորիչը որոշ ժամանակ այստեղ է ճգնել կամ պատսպարվել։ Այդ պատճառով քարայրային այս սրբավայրը դարձել է ուխտատեղի, որտեղ մարդիկ այցելում են աղոթքի, ուխտի և հոգևոր հանգստության համար։ Ուխտատեղու ներսում կա աղոթասրահ, ջրավազան և սրբավայրի հետ կապված առանձին հատված։ Ջուրը տեղացիների և ուխտավորների շրջանում համարվում է բուժիչ, իսկ սրբավայրի ներսում պահպանվում են տարիների ընթացքում բերված սրբապատկերներ, խաչքարեր, հոգևոր գրքեր և այլ նվիրաբերություններ։

Լմբատավանքը գտնվում է Շիրակի մարզում՝ Արթիկ քաղաքից մոտ 1,5-2 կիլոմետր հարավ-արևմուտք, բարձունքի լանջին։ Այն հայտնի է նաև որպես Լմբատավանքի Սուրբ Ստեփանոս եկեղեցի կամ Սառնաղբյուրի Սուրբ Ստեփանոս։ Եկեղեցին թվագրվում է 6-7-րդ դարերով և համարվում է Շիրակի վաղ միջնադարյան ամենագողտրիկ հուշարձաններից մեկը։ Այն խաչաձև, կենտրոնագմբեթ կառույց է՝ կառուցված Արթիկի տուֆի սրբատաշ քարերով։ Ճարտարապետական տեսքով Լմբատավանքը փոքր է, բայց շատ արտահայտիչ․ ունի վերասլաց համաչափություններ, պայտաձև խորան, կամարակապ նեղ լուսամուտներ և ութանիստ գմբեթաթմբուկ։ Լմբատավանքի մասին պատմիչները գրեթե տեղեկություններ չեն թողել, սակայն կառույցի պատերին պահպանված արձանագրությունները կարևոր տեղեկություններ են փոխանցում վանքի հետագա կյանքի մասին։ Ամենավաղ արձանագրություններից մեկը 1191 թվականից է և կապված է Վահրամ Պահլավունու որդի Բարսեղի հետ։ Արձանագրություններում հիշատակվում են նաև վանքին նվիրաբերված գյուղեր, ինչպիսիք են Ցիցքը, Սառնաղբյուրը, Հայրենյաց թաղքը և Յարդիքը՝ ներկայիս Արթիկի տարածքը։ Եկեղեցու ամենարժեքավոր առանձնահատկություններից են ներսում պահպանված որմնանկարների մնացորդները։ Դրանք համարվում են հայկական մոնումենտալ գեղանկարչության ինքնատիպ նմուշներից։ Ավագ խորանի գմբեթարդի և արևելյան պատի վրա պահպանված պատկերները կապվում են Եզեկիել մարգարեի տեսիլքի հիման վրա ստեղծված «Աստվածահայտնության» տեսարանի հետ։ Լմբատավանքի շրջակայքը պեղվել է 1953-1954 թվականներին։ Պեղումների ընթացքում հայտնաբերվել են խաչքարերի պատվանդաններ, 9-10-րդ դարերի գերեզմաններ, 7-13-րդ դարերի քանդակազարդ բեկորներ, կղմինդրներ, մետաղյա գործիքներ և այլ գտածոներ։ 1950-ականներին նաև վերանորոգվել են եկեղեցու մասամբ վնասված գմբեթը, խաչաթևերի ծածկերը և քիվերը։ Այսօր Լմբատավանքը փոքր չափերով, մուգ տուֆի գույնով և բարձունքից բացվող տեսարաններով առանձնացող վայր է։ Այն հետաքրքիր կանգառ է նրանց համար, ովքեր ցանկանում են Շիրակում տեսնել ոչ միայն հայտնի մեծ վանքեր, այլև լուռ, հին ու խորքային պատմություն ունեցող եկեղեցական հուշարձաններ։

Հոգեվանքի Սուրբ Կարապետ եկեղեցին գտնվում է Շիրակի մարզում՝ Սառնաղբյուր գյուղից մոտ 3 կիլոմետր հյուսիս-արևմուտք, Մարալիկ տանող ճանապարհի ձախ կողմում։ Միջնադարյան այս համալիրը հիշատակվում է նաև Կարմիր վանք և Ձորագյուղի վանք անվանումներով։ Եկեղեցին, ըստ հյուսիսային մուտքի վերևում պահպանված արձանագրության, կառուցվել է 1205 թվականին։ Այն պատկանում է գմբեթավոր սրահ տիպի եկեղեցիներին։ Կառույցի արևելյան կողմում գտնվում է կիսաշրջանաձև ավագ խորանը, որի երկու կողմերում տեղադրված են ուղղանկյուն հատակագծով, թաղածածկ ավանդատներ։ Սուրբ Կարապետ եկեղեցին ունի երկու մուտք՝ արևմտյան և հյուսիսային կողմերից։ Ճակատների վրա պահպանվել են հայկական ճարտարապետությանը բնորոշ խորշեր։ Եկեղեցին կառուցված է կարմիր տուֆի սրբատաշ քարերով, ինչի պատճառով էլ համալիրը հայտնի է դարձել Կարմիր վանք անունով։ Հետագա նորոգումների ժամանակ օգտագործվել են նաև սև և գորշ տուֆաքարեր։ Եկեղեցու գմբեթը քանդվել է 1939 թվականի երկրաշարժից և վերանորոգվել 1980-ական թվականներին։ Ներսում պահպանվել են 4-5-րդ դարերի քառակող կոթողների և 13-րդ դարի խաչքարերի քանդակազարդ ու արձանագիր բեկորներ։ Դրանց մի մասը ժամանակի ընթացքում հողմահարվել է և այսօր դժվար ընթեռնելի է։ Հոգեվանքի տարածքը կարևոր է ոչ միայն 13-րդ դարի եկեղեցու համար։ Սուրբ Կարապետ եկեղեցուց մոտ 50 մետր հյուսիս պահպանվել են նաև 5-րդ դարի միանավ և 7-րդ դարի քառախորան եկեղեցիների որմերի ստորին շարքերը, ինչը ցույց է տալիս, որ այս վայրը քրիստոնեական պաշտամունքային նշանակություն է ունեցել դեռ վաղ միջնադարից։

Թռչկանի ջրվեժը Հայաստանի ամենագեղեցիկ բնական վայրերից է։ Այն գտնվում է Շիրակի և Լոռու մարզերի սահմանին՝ Փամբակ գետի ձախակողմյան վտակ Չիչկան գետի վրա։ Ջրվեժը հայտնի է նաև Չիչկանի ջրվեժ, Թռչկան ջուր և տեղացիների կողմից օգտագործվող Չռան անուններով։ Չիչկան գետը սկիզբ է առնում Շիրակի լեռնաշղթայի հյուսիսարևելյան լանջերից՝ մոտ 2250 մետր բարձրությունից։ Գետն ունի մոտ 29 կիլոմետր երկարություն, իսկ նրա ջրահավաք ավազանը կազմում է մոտ 192 քառակուսի կիլոմետր։ Վերին հոսանքում գետը հոսում է համեմատաբար բաց հովտով, իսկ միջին հոսանքում մտնում է նեղ ու խոր կիրճ և առաջացնում Թռչկանի ջրվեժը։ Ջրվեժի բարձրությունը 23,5 մետր է։ Այն համարվում է Հայաստանի գահավիժող ջրվեժներից ամենաբարձրն ու ջրառատներից մեկը։ Ջրի հոսքն առավել տպավորիչ է հատկապես գարնան ամիսներին, երբ Չիչկան գետը սնվում է ձնհալից և վարարում մարտից հունիս ընկած ժամանակահատվածում։ Թռչկանի անվան ծագման մասին պատմությունը կապված է կարմրախայտ ձկնատեսակի հետ։ Ըստ տարածված ավանդության՝ ձվադրման շրջանում կարմրախայտերը լողացել են գետի հոսանքին հակառակ և փորձել «թռչել» ջրվեժի վրայով։ Հենց այս պատկերից էլ առաջացել է ջրվեժի Թռչկան անվանումը։ 2008 թվականից Թռչկանի ջրվեժը ներառված է Հայաստանի բնության հուշարձանների ցանկում։ Այսօր Թռչկանը սիրված ուղղություն է բնության սիրահարների, արշավականների և լուսանկարիչների համար։ Ջրվեժին կարելի է մոտենալ ոտքով կամ ամենագնաց մեքենաներով, սակայն քայլարշավային ճանապարհը թույլ է տալիս ավելի ամբողջական զգալ Չիչկան գետի կիրճի գեղեցկությունն ու ջրվեժի ուժը։

Երերույքի տաճարը Շիրակի մարզի ամենանշանավոր վաղ քրիստոնեական հուշարձաններից է։ Այն գտնվում է Անիպեմզա գյուղի մոտ՝ Ախուրյան գետի ձախ ափին, պատմական Անի մայրաքաղաքից ոչ հեռու։ Տաճարը թվագրվում է 4-5-րդ դարերով և համարվում է հայկական եկեղեցական ճարտարապետության եզակի նմուշներից մեկը։ Երերույքը եռանավ բազիլիկ տիպի կառույց է՝ կառուցված բաց նարնջագույն տուֆից։ Այն առանձնանում է իր մեծ չափերով, արտաքին կամարակապ սրահներով և բազմաստիճան հարթակի վրա տեղադրված հորինվածքով։ Շինությունը շրջապատված է եղել աստիճաններով, որոնք տանում էին դեպի տաճարի սրահներն ու մուտքերը։ Տաճարն ունեցել է երեք մուտք՝ երկուսը հարավից և մեկը արևմուտքից։ Տաճարի անվան ծագման մասին կան տարբեր վարկածներ։ Ամենահայտնի բացատրությունը կապված է «երերալ» բառի հետ․ ըստ ժողովրդական ստուգաբանության՝ հեռվից թվացել է, թե սյուների վրա կանգնած տաճարը երերում է։ Այս պատկերավոր բացատրությունը Երերույքին հաղորդում է խորհրդավորություն և դարձնում այն Շիրակի ամենահետաքրքիր պատմական վայրերից մեկը։ Երերույքը կարևոր է ոչ միայն իր ճարտարապետությամբ, այլև իր շուրջ ձևավորված հնագիտական միջավայրով։ Տաճարի տարածքում և շրջակայքում հայտնաբերվել են ստորգետնյա կառույցների, պարսպապատ տարածքի, բնակավայրի, ջրամբարի և դամբարանադաշտի հետքեր։ 2011 թվականի պեղումների ժամանակ բացահայտվել է վաղ քրիստոնեական Հայաստանի համար բացառիկ դամբարանադաշտ, որտեղ հայտնաբերվել են բազմաթիվ մանկական թաղումներ։ Տաճարի պատմության մեջ դեռևս շատ հարցեր մնում են բաց։ Պատմիչների մոտ Երերույքի մասին հիշատակություններ գրեթե չեն հանդիպում, իսկ պահպանված արձանագրությունները սակավ են։ Դրանցից մեկում նշվում է Բագրատունյաց թագավորներից Հովհաննես-Սմբատի կնոջ կատարած նվիրատվությունը՝ տաճարի վերանորոգման համար։ Այսօր Երերույքի տաճարը պահպանվել է կիսավեր վիճակում, սակայն իր մասշտաբով, լռությամբ և բաց դաշտային միջավայրով շարունակում է թողնել հզոր տպավորություն։ 1995 թվականին Երերույքի բազիլիկան և հնագիտական վայրը ներառվել են ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության նախնական ցանկում՝ որպես Հայաստանի վաղ քրիստոնեական ժառանգության կարևոր հուշարձան։

Ջրափիի քարավանատունը գտնվում է Շիրակի մարզի Ջրափի գյուղի տարածքում։ Այն միջնադարյան Հայաստանի աշխարհիկ ճարտարապետության կարևոր հուշարձաններից է և կապված է պատմական այն ճանապարհների հետ, որոնք հյուսիսային գավառներն ու Վրաստանը կապում էին Անիի հետ։ Քարավանատունը թվագրվում է 10-11-րդ դարերով։ Այն պատկանում է միադահլիճ, եռանավ կամարակապ շինությունների տիպին։ Կառույցը հիմնականում կառուցված է սրբատաշ տուֆից և կրաշաղախից, իսկ հատակը եղել է քարե սալերով։ Պահպանված հատվածը եռանավ դահլիճ է՝ մոտ 31 մետր երկարությամբ և 13.65 մետր լայնությամբ։ Դահլիճը երկու շարքով տեղադրված մույթերի միջոցով բաժանվել է երեք նավերի, որոնք իրար են կապվել կամարներով։ Ջրափիի քարավանատունը կառուցվել է Վրաստանից և Հայաստանի հյուսիսային գավառներից դեպի Անի տանող գլխավոր ճանապարհի վրա։ Միջնադարում նման կառույցները կարևոր դեր ունեին ճանապարհորդների, առևտրականների և քարավանների համար․ դրանք ոչ միայն հանգստի վայրեր էին, այլև ճանապարհային կյանքի կազմակերպման կարևոր կետեր։ Քարավանատան կողքին հիշատակվում է նաև Չրփլիի կամուրջը՝ Ախուրյանի կիրճում կառուցված նշանավոր միջնադարյան կառույցը։ Այն ծառայել է հին առևտրական ճանապարհին և համարվել է Ախուրյանի վրա կառուցված ամենամեծ կամուրջներից մեկը։ Կամուրջը միաժամանակ գործել է նաև որպես ջրանցույց՝ ջուրը մի ափից մյուսը տեղափոխելու համար։ Այսօր Ջրափիի քարավանատունը պահպանվել է կիսավեր վիճակում, սակայն նույնիսկ այդ տեսքով այն հնարավորություն է տալիս պատկերացնելու Շիրակի միջնադարյան ճանապարհային ցանցի, Անիի հետ կապերի և աշխարհիկ ճարտարապետության նշանակությունը։

Արփի լիճ ազգային պարկը Շիրակի մարզի ամենայուրահատուկ բնական տարածքներից է։ Այն գտնվում է Աշոցքի սարահարթում՝ ծովի մակարդակից ավելի քան 2000 մետր բարձրության վրա, Հայաստանի հյուսիս-արևմտյան հատվածում՝ Թուրքիայի և Վրաստանի սահմանների մոտ։ Արփին սկզբում փոքր բնական լիճ էր, որի ջրերը ձևավորվում էին լեռնային աղբյուրներից, գետակներից և ձնհալից։ 1946-1951 թվականներին լիճը արհեստականորեն մեծացվեց և վերածվեց ջրամբարի․ դրա մակերեսը հասավ մոտ 22 քառակուսի կիլոմետրի, իսկ ջրի ծավալը՝ մինչև 100 միլիոն մ³։ Այս փոփոխությունից հետո Արփի լիճը դարձավ Հայաստանի ամենամեծ ջրային ավազաններից մեկը՝ Սևանից հետո։ Լճից սկիզբ է առնում Ախուրյան գետը, իսկ Արփիի ջրերն օգտագործվում են ոռոգման և էներգետիկ նպատակներով։ Սակայն այս տարածքի արժեքը միայն ջրային պաշարներով չի սահմանափակվում։ Արփի լճի ավազանը և Ջավախք-Շիրակ բարձրավանդակը առանձնանում են հարուստ կենսաբազմազանությամբ, խոնավ տարածքներով և հազվագյուտ թռչնատեսակների բնակավայրերով։ Այս բնական միջավայրը պահպանելու նպատակով 2009 թվականին ստեղծվեց «Արփի լիճ» ազգային պարկը։ Պարկը կարևոր վայր է հատկապես թռչնադիտարկման, բնության ուսումնասիրության և էկոտուրիզմի համար։ Այստեղ գրանցվել է ավելի քան 140 թռչնատեսակ, իսկ Արփի լճի հարևանությամբ գտնվում է հայկական որորի ամենամեծ գաղութն աշխարհում։ Տարածքը նաև գանգրափետուր հավալուսնի միակ բնադրավայրն է Հայաստանում։