Լմբատավանք

Փանիկի Հացի թանգարանը գտնվում է Շիրակի մարզի Փանիկ գյուղում և համարվում է Հայաստանի ամենայուրահատուկ թանգարաններից մեկը։ Այն գործում է Պետրոս Նահապետյանի անվան պատմության թանգարանի կազմում և նվիրված է հացի մշակույթին, հացագործության ավանդույթներին ու գյուղատնտեսական կենցաղին։ Թանգարանում ցուցադրվում են տարբեր տեսակի հացեր, հացահատիկներ, երկրագործական գործիքներ և գյուղի բնակիչների կողմից պահպանված պատմական նմուշներ։ Թանգարանը հիմնադրվել է 1967 թվականին պատմության ուսուցիչ Պետրոս Նահապետյանի նախաձեռնությամբ և այսօր շարունակում է ներկայացնել Շիրակի հացագործական հարուստ ժառանգությունը։

Հոգեվանքի Սուրբ Կարապետ եկեղեցին գտնվում է Շիրակի մարզում՝ Սառնաղբյուր գյուղից մոտ 3 կիլոմետր հյուսիս-արևմուտք, Մարալիկ տանող ճանապարհի ձախ կողմում։ Միջնադարյան այս համալիրը հիշատակվում է նաև Կարմիր վանք և Ձորագյուղի վանք անվանումներով։ Եկեղեցին, ըստ հյուսիսային մուտքի վերևում պահպանված արձանագրության, կառուցվել է 1205 թվականին։ Այն պատկանում է գմբեթավոր սրահ տիպի եկեղեցիներին։ Կառույցի արևելյան կողմում գտնվում է կիսաշրջանաձև ավագ խորանը, որի երկու կողմերում տեղադրված են ուղղանկյուն հատակագծով, թաղածածկ ավանդատներ։ Սուրբ Կարապետ եկեղեցին ունի երկու մուտք՝ արևմտյան և հյուսիսային կողմերից։ Ճակատների վրա պահպանվել են հայկական ճարտարապետությանը բնորոշ խորշեր։ Եկեղեցին կառուցված է կարմիր տուֆի սրբատաշ քարերով, ինչի պատճառով էլ համալիրը հայտնի է դարձել Կարմիր վանք անունով։ Հետագա նորոգումների ժամանակ օգտագործվել են նաև սև և գորշ տուֆաքարեր։ Եկեղեցու գմբեթը քանդվել է 1939 թվականի երկրաշարժից և վերանորոգվել 1980-ական թվականներին։ Ներսում պահպանվել են 4-5-րդ դարերի քառակող կոթողների և 13-րդ դարի խաչքարերի քանդակազարդ ու արձանագիր բեկորներ։ Դրանց մի մասը ժամանակի ընթացքում հողմահարվել է և այսօր դժվար ընթեռնելի է։ Հոգեվանքի տարածքը կարևոր է ոչ միայն 13-րդ դարի եկեղեցու համար։ Սուրբ Կարապետ եկեղեցուց մոտ 50 մետր հյուսիս պահպանվել են նաև 5-րդ դարի միանավ և 7-րդ դարի քառախորան եկեղեցիների որմերի ստորին շարքերը, ինչը ցույց է տալիս, որ այս վայրը քրիստոնեական պաշտամունքային նշանակություն է ունեցել դեռ վաղ միջնադարից։

Զաղան կամ Սբ Գրիգոր Լուսավորչի ճգնարանը գտնվում է Շիրակի մարզի Սառնաղբյուր գյուղի հյուսիսային մասում՝ ժայռի մեջ։ Սրբավայրի պաշտոնական անվանումը Անձավաջուր է, սակայն ժողովրդի մեջ այն ավելի հայտնի է Զաղա անունով։ Ըստ տեղական ավանդության՝ Սբ Գրիգոր Լուսավորիչը որոշ ժամանակ այստեղ է ճգնել կամ պատսպարվել։ Այդ պատճառով քարայրային այս սրբավայրը դարձել է ուխտատեղի, որտեղ մարդիկ այցելում են աղոթքի, ուխտի և հոգևոր հանգստության համար։ Ուխտատեղու ներսում կա աղոթասրահ, ջրավազան և սրբավայրի հետ կապված առանձին հատված։ Ջուրը տեղացիների և ուխտավորների շրջանում համարվում է բուժիչ, իսկ սրբավայրի ներսում պահպանվում են տարիների ընթացքում բերված սրբապատկերներ, խաչքարեր, հոգևոր գրքեր և այլ նվիրաբերություններ։