Ջրափիի քարավանատուն

Երերույքի տաճարը Շիրակի մարզի ամենանշանավոր վաղ քրիստոնեական հուշարձաններից է։ Այն գտնվում է Անիպեմզա գյուղի մոտ՝ Ախուրյան գետի ձախ ափին, պատմական Անի մայրաքաղաքից ոչ հեռու։ Տաճարը թվագրվում է 4-5-րդ դարերով և համարվում է հայկական եկեղեցական ճարտարապետության եզակի նմուշներից մեկը։ Երերույքը եռանավ բազիլիկ տիպի կառույց է՝ կառուցված բաց նարնջագույն տուֆից։ Այն առանձնանում է իր մեծ չափերով, արտաքին կամարակապ սրահներով և բազմաստիճան հարթակի վրա տեղադրված հորինվածքով։ Շինությունը շրջապատված է եղել աստիճաններով, որոնք տանում էին դեպի տաճարի սրահներն ու մուտքերը։ Տաճարն ունեցել է երեք մուտք՝ երկուսը հարավից և մեկը արևմուտքից։ Տաճարի անվան ծագման մասին կան տարբեր վարկածներ։ Ամենահայտնի բացատրությունը կապված է «երերալ» բառի հետ․ ըստ ժողովրդական ստուգաբանության՝ հեռվից թվացել է, թե սյուների վրա կանգնած տաճարը երերում է։ Այս պատկերավոր բացատրությունը Երերույքին հաղորդում է խորհրդավորություն և դարձնում այն Շիրակի ամենահետաքրքիր պատմական վայրերից մեկը։ Երերույքը կարևոր է ոչ միայն իր ճարտարապետությամբ, այլև իր շուրջ ձևավորված հնագիտական միջավայրով։ Տաճարի տարածքում և շրջակայքում հայտնաբերվել են ստորգետնյա կառույցների, պարսպապատ տարածքի, բնակավայրի, ջրամբարի և դամբարանադաշտի հետքեր։ 2011 թվականի պեղումների ժամանակ բացահայտվել է վաղ քրիստոնեական Հայաստանի համար բացառիկ դամբարանադաշտ, որտեղ հայտնաբերվել են բազմաթիվ մանկական թաղումներ։ Տաճարի պատմության մեջ դեռևս շատ հարցեր մնում են բաց։ Պատմիչների մոտ Երերույքի մասին հիշատակություններ գրեթե չեն հանդիպում, իսկ պահպանված արձանագրությունները սակավ են։ Դրանցից մեկում նշվում է Բագրատունյաց թագավորներից Հովհաննես-Սմբատի կնոջ կատարած նվիրատվությունը՝ տաճարի վերանորոգման համար։ Այսօր Երերույքի տաճարը պահպանվել է կիսավեր վիճակում, սակայն իր մասշտաբով, լռությամբ և բաց դաշտային միջավայրով շարունակում է թողնել հզոր տպավորություն։ 1995 թվականին Երերույքի բազիլիկան և հնագիտական վայրը ներառվել են ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության նախնական ցանկում՝ որպես Հայաստանի վաղ քրիստոնեական ժառանգության կարևոր հուշարձան։

Հոգեվանքի Սուրբ Կարապետ եկեղեցին գտնվում է Շիրակի մարզում՝ Սառնաղբյուր գյուղից մոտ 3 կիլոմետր հյուսիս-արևմուտք, Մարալիկ տանող ճանապարհի ձախ կողմում։ Միջնադարյան այս համալիրը հիշատակվում է նաև Կարմիր վանք և Ձորագյուղի վանք անվանումներով։ Եկեղեցին, ըստ հյուսիսային մուտքի վերևում պահպանված արձանագրության, կառուցվել է 1205 թվականին։ Այն պատկանում է գմբեթավոր սրահ տիպի եկեղեցիներին։ Կառույցի արևելյան կողմում գտնվում է կիսաշրջանաձև ավագ խորանը, որի երկու կողմերում տեղադրված են ուղղանկյուն հատակագծով, թաղածածկ ավանդատներ։ Սուրբ Կարապետ եկեղեցին ունի երկու մուտք՝ արևմտյան և հյուսիսային կողմերից։ Ճակատների վրա պահպանվել են հայկական ճարտարապետությանը բնորոշ խորշեր։ Եկեղեցին կառուցված է կարմիր տուֆի սրբատաշ քարերով, ինչի պատճառով էլ համալիրը հայտնի է դարձել Կարմիր վանք անունով։ Հետագա նորոգումների ժամանակ օգտագործվել են նաև սև և գորշ տուֆաքարեր։ Եկեղեցու գմբեթը քանդվել է 1939 թվականի երկրաշարժից և վերանորոգվել 1980-ական թվականներին։ Ներսում պահպանվել են 4-5-րդ դարերի քառակող կոթողների և 13-րդ դարի խաչքարերի քանդակազարդ ու արձանագիր բեկորներ։ Դրանց մի մասը ժամանակի ընթացքում հողմահարվել է և այսօր դժվար ընթեռնելի է։ Հոգեվանքի տարածքը կարևոր է ոչ միայն 13-րդ դարի եկեղեցու համար։ Սուրբ Կարապետ եկեղեցուց մոտ 50 մետր հյուսիս պահպանվել են նաև 5-րդ դարի միանավ և 7-րդ դարի քառախորան եկեղեցիների որմերի ստորին շարքերը, ինչը ցույց է տալիս, որ այս վայրը քրիստոնեական պաշտամունքային նշանակություն է ունեցել դեռ վաղ միջնադարից։

Զաղան կամ Սբ Գրիգոր Լուսավորչի ճգնարանը գտնվում է Շիրակի մարզի Սառնաղբյուր գյուղի հյուսիսային մասում՝ ժայռի մեջ։ Սրբավայրի պաշտոնական անվանումը Անձավաջուր է, սակայն ժողովրդի մեջ այն ավելի հայտնի է Զաղա անունով։ Ըստ տեղական ավանդության՝ Սբ Գրիգոր Լուսավորիչը որոշ ժամանակ այստեղ է ճգնել կամ պատսպարվել։ Այդ պատճառով քարայրային այս սրբավայրը դարձել է ուխտատեղի, որտեղ մարդիկ այցելում են աղոթքի, ուխտի և հոգևոր հանգստության համար։ Ուխտատեղու ներսում կա աղոթասրահ, ջրավազան և սրբավայրի հետ կապված առանձին հատված։ Ջուրը տեղացիների և ուխտավորների շրջանում համարվում է բուժիչ, իսկ սրբավայրի ներսում պահպանվում են տարիների ընթացքում բերված սրբապատկերներ, խաչքարեր, հոգևոր գրքեր և այլ նվիրաբերություններ։

Լմբատավանքը գտնվում է Շիրակի մարզում՝ Արթիկ քաղաքից մոտ 1,5-2 կիլոմետր հարավ-արևմուտք, բարձունքի լանջին։ Այն հայտնի է նաև որպես Լմբատավանքի Սուրբ Ստեփանոս եկեղեցի կամ Սառնաղբյուրի Սուրբ Ստեփանոս։ Եկեղեցին թվագրվում է 6-7-րդ դարերով և համարվում է Շիրակի վաղ միջնադարյան ամենագողտրիկ հուշարձաններից մեկը։ Այն խաչաձև, կենտրոնագմբեթ կառույց է՝ կառուցված Արթիկի տուֆի սրբատաշ քարերով։ Ճարտարապետական տեսքով Լմբատավանքը փոքր է, բայց շատ արտահայտիչ․ ունի վերասլաց համաչափություններ, պայտաձև խորան, կամարակապ նեղ լուսամուտներ և ութանիստ գմբեթաթմբուկ։ Լմբատավանքի մասին պատմիչները գրեթե տեղեկություններ չեն թողել, սակայն կառույցի պատերին պահպանված արձանագրությունները կարևոր տեղեկություններ են փոխանցում վանքի հետագա կյանքի մասին։ Ամենավաղ արձանագրություններից մեկը 1191 թվականից է և կապված է Վահրամ Պահլավունու որդի Բարսեղի հետ։ Արձանագրություններում հիշատակվում են նաև վանքին նվիրաբերված գյուղեր, ինչպիսիք են Ցիցքը, Սառնաղբյուրը, Հայրենյաց թաղքը և Յարդիքը՝ ներկայիս Արթիկի տարածքը։ Եկեղեցու ամենարժեքավոր առանձնահատկություններից են ներսում պահպանված որմնանկարների մնացորդները։ Դրանք համարվում են հայկական մոնումենտալ գեղանկարչության ինքնատիպ նմուշներից։ Ավագ խորանի գմբեթարդի և արևելյան պատի վրա պահպանված պատկերները կապվում են Եզեկիել մարգարեի տեսիլքի հիման վրա ստեղծված «Աստվածահայտնության» տեսարանի հետ։ Լմբատավանքի շրջակայքը պեղվել է 1953-1954 թվականներին։ Պեղումների ընթացքում հայտնաբերվել են խաչքարերի պատվանդաններ, 9-10-րդ դարերի գերեզմաններ, 7-13-րդ դարերի քանդակազարդ բեկորներ, կղմինդրներ, մետաղյա գործիքներ և այլ գտածոներ։ 1950-ականներին նաև վերանորոգվել են եկեղեցու մասամբ վնասված գմբեթը, խաչաթևերի ծածկերը և քիվերը։ Այսօր Լմբատավանքը փոքր չափերով, մուգ տուֆի գույնով և բարձունքից բացվող տեսարաններով առանձնացող վայր է։ Այն հետաքրքիր կանգառ է նրանց համար, ովքեր ցանկանում են Շիրակում տեսնել ոչ միայն հայտնի մեծ վանքեր, այլև լուռ, հին ու խորքային պատմություն ունեցող եկեղեցական հուշարձաններ։