Զաղա ուխտատեղի

Հոգեվանքի Սուրբ Կարապետ եկեղեցին գտնվում է Շիրակի մարզում՝ Սառնաղբյուր գյուղից մոտ 3 կիլոմետր հյուսիս-արևմուտք, Մարալիկ տանող ճանապարհի ձախ կողմում։ Միջնադարյան այս համալիրը հիշատակվում է նաև Կարմիր վանք և Ձորագյուղի վանք անվանումներով։ Եկեղեցին, ըստ հյուսիսային մուտքի վերևում պահպանված արձանագրության, կառուցվել է 1205 թվականին։ Այն պատկանում է գմբեթավոր սրահ տիպի եկեղեցիներին։ Կառույցի արևելյան կողմում գտնվում է կիսաշրջանաձև ավագ խորանը, որի երկու կողմերում տեղադրված են ուղղանկյուն հատակագծով, թաղածածկ ավանդատներ։ Սուրբ Կարապետ եկեղեցին ունի երկու մուտք՝ արևմտյան և հյուսիսային կողմերից։ Ճակատների վրա պահպանվել են հայկական ճարտարապետությանը բնորոշ խորշեր։ Եկեղեցին կառուցված է կարմիր տուֆի սրբատաշ քարերով, ինչի պատճառով էլ համալիրը հայտնի է դարձել Կարմիր վանք անունով։ Հետագա նորոգումների ժամանակ օգտագործվել են նաև սև և գորշ տուֆաքարեր։ Եկեղեցու գմբեթը քանդվել է 1939 թվականի երկրաշարժից և վերանորոգվել 1980-ական թվականներին։ Ներսում պահպանվել են 4-5-րդ դարերի քառակող կոթողների և 13-րդ դարի խաչքարերի քանդակազարդ ու արձանագիր բեկորներ։ Դրանց մի մասը ժամանակի ընթացքում հողմահարվել է և այսօր դժվար ընթեռնելի է։ Հոգեվանքի տարածքը կարևոր է ոչ միայն 13-րդ դարի եկեղեցու համար։ Սուրբ Կարապետ եկեղեցուց մոտ 50 մետր հյուսիս պահպանվել են նաև 5-րդ դարի միանավ և 7-րդ դարի քառախորան եկեղեցիների որմերի ստորին շարքերը, ինչը ցույց է տալիս, որ այս վայրը քրիստոնեական պաշտամունքային նշանակություն է ունեցել դեռ վաղ միջնադարից։

Լմբատավանքը գտնվում է Շիրակի մարզում՝ Արթիկ քաղաքից մոտ 1,5-2 կիլոմետր հարավ-արևմուտք, բարձունքի լանջին։ Այն հայտնի է նաև որպես Լմբատավանքի Սուրբ Ստեփանոս եկեղեցի կամ Սառնաղբյուրի Սուրբ Ստեփանոս։ Եկեղեցին թվագրվում է 6-7-րդ դարերով և համարվում է Շիրակի վաղ միջնադարյան ամենագողտրիկ հուշարձաններից մեկը։ Այն խաչաձև, կենտրոնագմբեթ կառույց է՝ կառուցված Արթիկի տուֆի սրբատաշ քարերով։ Ճարտարապետական տեսքով Լմբատավանքը փոքր է, բայց շատ արտահայտիչ․ ունի վերասլաց համաչափություններ, պայտաձև խորան, կամարակապ նեղ լուսամուտներ և ութանիստ գմբեթաթմբուկ։ Լմբատավանքի մասին պատմիչները գրեթե տեղեկություններ չեն թողել, սակայն կառույցի պատերին պահպանված արձանագրությունները կարևոր տեղեկություններ են փոխանցում վանքի հետագա կյանքի մասին։ Ամենավաղ արձանագրություններից մեկը 1191 թվականից է և կապված է Վահրամ Պահլավունու որդի Բարսեղի հետ։ Արձանագրություններում հիշատակվում են նաև վանքին նվիրաբերված գյուղեր, ինչպիսիք են Ցիցքը, Սառնաղբյուրը, Հայրենյաց թաղքը և Յարդիքը՝ ներկայիս Արթիկի տարածքը։ Եկեղեցու ամենարժեքավոր առանձնահատկություններից են ներսում պահպանված որմնանկարների մնացորդները։ Դրանք համարվում են հայկական մոնումենտալ գեղանկարչության ինքնատիպ նմուշներից։ Ավագ խորանի գմբեթարդի և արևելյան պատի վրա պահպանված պատկերները կապվում են Եզեկիել մարգարեի տեսիլքի հիման վրա ստեղծված «Աստվածահայտնության» տեսարանի հետ։ Լմբատավանքի շրջակայքը պեղվել է 1953-1954 թվականներին։ Պեղումների ընթացքում հայտնաբերվել են խաչքարերի պատվանդաններ, 9-10-րդ դարերի գերեզմաններ, 7-13-րդ դարերի քանդակազարդ բեկորներ, կղմինդրներ, մետաղյա գործիքներ և այլ գտածոներ։ 1950-ականներին նաև վերանորոգվել են եկեղեցու մասամբ վնասված գմբեթը, խաչաթևերի ծածկերը և քիվերը։ Այսօր Լմբատավանքը փոքր չափերով, մուգ տուֆի գույնով և բարձունքից բացվող տեսարաններով առանձնացող վայր է։ Այն հետաքրքիր կանգառ է նրանց համար, ովքեր ցանկանում են Շիրակում տեսնել ոչ միայն հայտնի մեծ վանքեր, այլև լուռ, հին ու խորքային պատմություն ունեցող եկեղեցական հուշարձաններ։

Ջրափիի քարավանատունը գտնվում է Շիրակի մարզի Ջրափի գյուղի տարածքում։ Այն միջնադարյան Հայաստանի աշխարհիկ ճարտարապետության կարևոր հուշարձաններից է և կապված է պատմական այն ճանապարհների հետ, որոնք հյուսիսային գավառներն ու Վրաստանը կապում էին Անիի հետ։ Քարավանատունը թվագրվում է 10-11-րդ դարերով։ Այն պատկանում է միադահլիճ, եռանավ կամարակապ շինությունների տիպին։ Կառույցը հիմնականում կառուցված է սրբատաշ տուֆից և կրաշաղախից, իսկ հատակը եղել է քարե սալերով։ Պահպանված հատվածը եռանավ դահլիճ է՝ մոտ 31 մետր երկարությամբ և 13.65 մետր լայնությամբ։ Դահլիճը երկու շարքով տեղադրված մույթերի միջոցով բաժանվել է երեք նավերի, որոնք իրար են կապվել կամարներով։ Ջրափիի քարավանատունը կառուցվել է Վրաստանից և Հայաստանի հյուսիսային գավառներից դեպի Անի տանող գլխավոր ճանապարհի վրա։ Միջնադարում նման կառույցները կարևոր դեր ունեին ճանապարհորդների, առևտրականների և քարավանների համար․ դրանք ոչ միայն հանգստի վայրեր էին, այլև ճանապարհային կյանքի կազմակերպման կարևոր կետեր։ Քարավանատան կողքին հիշատակվում է նաև Չրփլիի կամուրջը՝ Ախուրյանի կիրճում կառուցված նշանավոր միջնադարյան կառույցը։ Այն ծառայել է հին առևտրական ճանապարհին և համարվել է Ախուրյանի վրա կառուցված ամենամեծ կամուրջներից մեկը։ Կամուրջը միաժամանակ գործել է նաև որպես ջրանցույց՝ ջուրը մի ափից մյուսը տեղափոխելու համար։ Այսօր Ջրափիի քարավանատունը պահպանվել է կիսավեր վիճակում, սակայն նույնիսկ այդ տեսքով այն հնարավորություն է տալիս պատկերացնելու Շիրակի միջնադարյան ճանապարհային ցանցի, Անիի հետ կապերի և աշխարհիկ ճարտարապետության նշանակությունը։