Հոգեվանքի Սուրբ Կարապետ եկեղեցի

Զաղան կամ Սբ Գրիգոր Լուսավորչի ճգնարանը գտնվում է Շիրակի մարզի Սառնաղբյուր գյուղի հյուսիսային մասում՝ ժայռի մեջ։ Սրբավայրի պաշտոնական անվանումը Անձավաջուր է, սակայն ժողովրդի մեջ այն ավելի հայտնի է Զաղա անունով։ Ըստ տեղական ավանդության՝ Սբ Գրիգոր Լուսավորիչը որոշ ժամանակ այստեղ է ճգնել կամ պատսպարվել։ Այդ պատճառով քարայրային այս սրբավայրը դարձել է ուխտատեղի, որտեղ մարդիկ այցելում են աղոթքի, ուխտի և հոգևոր հանգստության համար։ Ուխտատեղու ներսում կա աղոթասրահ, ջրավազան և սրբավայրի հետ կապված առանձին հատված։ Ջուրը տեղացիների և ուխտավորների շրջանում համարվում է բուժիչ, իսկ սրբավայրի ներսում պահպանվում են տարիների ընթացքում բերված սրբապատկերներ, խաչքարեր, հոգևոր գրքեր և այլ նվիրաբերություններ։

Լմբատավանքը գտնվում է Շիրակի մարզում՝ Արթիկ քաղաքից մոտ 1,5-2 կիլոմետր հարավ-արևմուտք, բարձունքի լանջին։ Այն հայտնի է նաև որպես Լմբատավանքի Սուրբ Ստեփանոս եկեղեցի կամ Սառնաղբյուրի Սուրբ Ստեփանոս։ Եկեղեցին թվագրվում է 6-7-րդ դարերով և համարվում է Շիրակի վաղ միջնադարյան ամենագողտրիկ հուշարձաններից մեկը։ Այն խաչաձև, կենտրոնագմբեթ կառույց է՝ կառուցված Արթիկի տուֆի սրբատաշ քարերով։ Ճարտարապետական տեսքով Լմբատավանքը փոքր է, բայց շատ արտահայտիչ․ ունի վերասլաց համաչափություններ, պայտաձև խորան, կամարակապ նեղ լուսամուտներ և ութանիստ գմբեթաթմբուկ։ Լմբատավանքի մասին պատմիչները գրեթե տեղեկություններ չեն թողել, սակայն կառույցի պատերին պահպանված արձանագրությունները կարևոր տեղեկություններ են փոխանցում վանքի հետագա կյանքի մասին։ Ամենավաղ արձանագրություններից մեկը 1191 թվականից է և կապված է Վահրամ Պահլավունու որդի Բարսեղի հետ։ Արձանագրություններում հիշատակվում են նաև վանքին նվիրաբերված գյուղեր, ինչպիսիք են Ցիցքը, Սառնաղբյուրը, Հայրենյաց թաղքը և Յարդիքը՝ ներկայիս Արթիկի տարածքը։ Եկեղեցու ամենարժեքավոր առանձնահատկություններից են ներսում պահպանված որմնանկարների մնացորդները։ Դրանք համարվում են հայկական մոնումենտալ գեղանկարչության ինքնատիպ նմուշներից։ Ավագ խորանի գմբեթարդի և արևելյան պատի վրա պահպանված պատկերները կապվում են Եզեկիել մարգարեի տեսիլքի հիման վրա ստեղծված «Աստվածահայտնության» տեսարանի հետ։ Լմբատավանքի շրջակայքը պեղվել է 1953-1954 թվականներին։ Պեղումների ընթացքում հայտնաբերվել են խաչքարերի պատվանդաններ, 9-10-րդ դարերի գերեզմաններ, 7-13-րդ դարերի քանդակազարդ բեկորներ, կղմինդրներ, մետաղյա գործիքներ և այլ գտածոներ։ 1950-ականներին նաև վերանորոգվել են եկեղեցու մասամբ վնասված գմբեթը, խաչաթևերի ծածկերը և քիվերը։ Այսօր Լմբատավանքը փոքր չափերով, մուգ տուֆի գույնով և բարձունքից բացվող տեսարաններով առանձնացող վայր է։ Այն հետաքրքիր կանգառ է նրանց համար, ովքեր ցանկանում են Շիրակում տեսնել ոչ միայն հայտնի մեծ վանքեր, այլև լուռ, հին ու խորքային պատմություն ունեցող եկեղեցական հուշարձաններ։

Փանիկի Հացի թանգարանը գտնվում է Շիրակի մարզի Փանիկ գյուղում և համարվում է Հայաստանի ամենայուրահատուկ թանգարաններից մեկը։ Այն գործում է Պետրոս Նահապետյանի անվան պատմության թանգարանի կազմում և նվիրված է հացի մշակույթին, հացագործության ավանդույթներին ու գյուղատնտեսական կենցաղին։ Թանգարանում ցուցադրվում են տարբեր տեսակի հացեր, հացահատիկներ, երկրագործական գործիքներ և գյուղի բնակիչների կողմից պահպանված պատմական նմուշներ։ Թանգարանը հիմնադրվել է 1967 թվականին պատմության ուսուցիչ Պետրոս Նահապետյանի նախաձեռնությամբ և այսօր շարունակում է ներկայացնել Շիրակի հացագործական հարուստ ժառանգությունը։