Տեսարժան վայրեր

Գյումրիի հուշանվերների փոքր խանութները քաղաքի այն հատվածներից են, որտեղ տեղական ձեռքի աշխատանքը և առօրյա ստեղծագործությունը ավելի տեսանելի են դառնում։ «Avetisyans Souvenirs»-ը նման վայրերից է, որտեղ ներկայացված են հայկական մշակույթին և քաղաքային ինքնությանը կապված տարբեր հուշանվերներ։ Խանութում կարելի է հանդիպել ինչպես ավանդական մոտիվներով պատրաստված իրեր, այնպես էլ ժամանակակից ձևավորմամբ նվերներ, որոնք հաճախ համադրում են ազգային թեմաները և նոր դիզայնը։ Այսպիսի վայրերը սովորաբար ձևավորվում են ոչ թե մեծ առևտրային տրամաբանությամբ, այլ ավելի անձնական մոտեցմամբ՝ կապված տեղական արտադրության և փոքր բիզնեսի հետ։ «Avetisyans Souvenirs»-ը կարելի է դիտարկել որպես Գյումրիի այն փոքր կետերից մեկը, որտեղ քաղաքը ներկայանում է ոչ թե պատմական հուշարձանների, այլ առօրյա առարկաների միջոցով՝ որպես հիշողություն կամ նվեր տանելու համար։

Գյումրիի ֆայտոնները քաղաքի ամենահին ու ամենակոլորիտային խորհրդանիշներից են։ Երբ դեռ մեքենաները չէին տարածվել, ֆայտոնները այստեղ ծառայել են որպես հիմնական փոխադրամիջոց՝ քաղաքի «տաքսի»՝ ձիերով ու կառքերով։ Այդ ժամանակ ֆայտոնով շրջելը պարզապես տեղից տեղ տեղափոխվել չէր․ դա նաև որոշակի կարգավիճակ էր ցույց տալիս։ Գեղեցիկ ձիով ու կարգին կառքով շրջելը կապված էր հարմարության ու երբեմն նաև հարստության հետ։ Ժամանակի ընթացքում, երբ քաղաքում սկսեցին հայտնվել մեքենաները, ֆայտոնները աստիճանաբար դուրս եկան առօրյա կյանքից, բայց ամբողջությամբ չկորան։ Գյումրիում դեռ պահպանվել են մարդիկ, ովքեր շարունակել են այս ավանդույթը՝ պահելով թե՛ ֆայտոնները, թե՛ դրանց պատրաստման ու վարելու հմտությունները։ Այսօր ֆայտոնները նոր կյանք են ստացել․ դրանք դարձել են քաղաքի այցեքարտերից մեկը։ Քաղաքի կենտրոնում հաճախ կարելի է տեսնել գունավոր, վերականգնված կառքեր, որոնք զբոսաշրջիկներին շրջում են հին փողոցներով՝ ցույց տալով Գյումրին մի փոքր այլ՝ ավելի դանդաղ ու հին ժամանակների շնչով։ Ֆայտոնով զբոսանքը Գյումրիում վերադարձ է դեպի անցյալ․ հնարավորություն՝ զգալու քաղաքի հին ռիթմը, նայել փողոցներին ուրիշ աչքով և մի պահ կորցնել ժամանակակի զգացողությունը։

Գյումրու «Ճռճռան» գրատունը յուրահատուկ մշակութային վայր է, որը հայտնի է ոչ միայն իր գրքերով, այլև իր առանձնահատուկ մթնոլորտով և գաղափարով։ Այն գտնվում է քաղաքի կենտրոնում՝ Ռիժկովի պողոտայում, և գործում է Շիրակի թեմի առաջնորդարանի նախաձեռնությամբ՝ որպես հոգևոր գրականության տարածման և ընթերցանության խթանման կենտրոն։ Գրատունը ստացել է «Ճռճռան» անվանումը շենքի հին փայտյա հատակի ձայնից, որը քայլելիս յուրահատուկ ճռճռոց է արձակում: Այս յուրահատկությունը գրատանը տալիս է ոչ միայն անվանում, այլև ինքնատիպ հմայք, որը գրավում է ինչպես տեղացիներին, այնպես էլ քաղաքի հյուրերին։ Այստեղ ներկայացված են հիմնականում հոգևոր և կրոնական գրքեր, սակայն «Ճռճռան» գրատունը վաղուց դուրս է եկել պարզապես գրքի վաճառքի վայր լինելու սահմաններից՝ դառնալով մտքի, լռության և ներքին հանգստի տարածք։ Այցելուները գալիս են այստեղ ոչ միայն գիրք ձեռք բերելու, այլ նաև մթնոլորտը զգալու և մի փոքր դադար վերցնելու քաղաքի աղմուկից։ Այսօր «Ճռճռան» գրատունը համարվում է Գյումրիի հետաքրքիր և ոչ ստանդարտ տեսարժան վայրերից մեկը՝ ներկայացնելով քաղաքի մշակութային բազմազանությունն ու հոգևոր կողմը։

Գյումրու քաղաքային բաղնիքները քաղաքի հին և ավանդական կառույցներից էին, որոնք կարևոր տեղ էին զբաղեցնում գյումրեցիների կենցաղում և մշակույթում։ Դրանք հիմնականում կառուցվել են քաղաքի կենտրոնում և պատկանել են մեծահարուստներին՝ հաճախ կրելով նրանց անունները։ Հին բաղնիքները ոչ միայն լողանալու վայրեր էին, այլ նաև սոցիալական շփման, հանդիպումների և քաղաքային կյանքի կարևոր կենտրոններ։ Հանրային բաղնիք գնալը գյումրեցիների համար պարզապես կենցաղային անհրաժեշտություն չէր, այլ մի ամբողջ արարողություն՝ իր կանոններով և ավանդույթներով։ Մարդիկ հաճախ բաղնիք էին գնում եկեղեցական ծեսերից առաջ՝ մաքուր ու պատշաճ ներկայանալու համար։ Հատկապես կանայք մեծ ուշադրությամբ էին պատրաստվում՝ իրենց հետ տանելով անհրաժեշտ պարագաներ ու անգամ սնունդ, իսկ բաղնիքում անցկացվող ժամանակը կարող էր տևել մի քանի ժամ։ Բաղնիքները նաև ունեին իրենց հատուկ ներքին կառուցվածքը՝ նախասրահներով, լողասրահներով և ավանդական տարրերով, որոնք ապահովում էին հարմարավետ և երկարատև լողանալու գործընթաց։ Դրանք ծառայել են նաև որպես համայնքային կյանքին վերաբերող կարևոր վայրեր, որտեղ մարդիկ հանդիպում էին, զրուցում և քննարկում տարբեր հարցեր։ Այսօր Գյումրու հին բաղնիքների մեծ մասը չի պահպանվել, սակայն դրանց մասին հիշողությունները շարունակում են ապրել՝ որպես քաղաքի կոլորիտի և մշակութային ժառանգության կարևոր մաս։

«Արեգակ» ներառական փուռ-սրճարանը Գյումրիում ոչ միայն սննդի վայր է, այլ նաև յուրահատուկ սոցիալական նախաձեռնություն, որը միավորում է մարդկանց և նպաստում ներառական հասարակության ձևավորմանը։ Այն հիմնադրվել է 2018 թվականին՝ «Էմիլի Արեգակ» զարգացման կենտրոնի և Հայկական Կարիտասի նախաձեռնությամբ՝ ստեղծելով աշխատանքային հնարավորություն հաշմանդամություն ունեցող երիտասարդների և նրանց մայրերի համար։ Սրճարանը համարվում է Հայաստանում առաջին ներառական սրճարաններից մեկը, որտեղ աշխատակիցների զգալի մասը մարդիկ են հատուկ կարիքներով։ Այստեղ նրանք ոչ միայն աշխատում են, այլ նաև ձեռք են բերում ինքնուրույնություն, հմտություններ և սոցիալական ինտեգրման հնարավորություն։ «Արեգակ»-ը ստեղծվել է այն գաղափարով, որ աշխատանքը և մասնակցությունը հասարակական կյանքին յուրաքանչյուր մարդու հիմնարար իրավունքներից են։ Սրճարանը դարձել է հաջողված սոցիալական ձեռնարկատիրության օրինակ, որը ոչ միայն առաջարկում է որակյալ հացաբուլկեղեն, սուրճ և քաղցրավենիք, այլ նաև ձևավորում է ջերմ և ընդունող միջավայր, որտեղ յուրաքանչյուր այց ունի նաև սոցիալական արժեք։ Այսօր «Արեգակ» փուռ-սրճարանը Գյումրիի կարևոր կետերից մեկն է, որը հետաքրքրում է ինչպես տեղացիներին, այնպես էլ զբոսաշրջիկներին՝ ոչ միայն իր արտադրանքով, այլև իր գաղափարով՝ խթանել հավասարությունը և ներառականությունը:

Գյումրու Աբովյան ճեմափողոցը քաղաքի պատմական միջավայրի ամենակոլորիտային և կենդանի հատվածներից է։ Այն ձևավորվել է դեռևս 19-րդ դարում՝ Ալեքսանդրապոլի կառուցապատման շրջանում, և մինչ օրս պահպանել է իր յուրահատուկ ճարտարապետական տեսքը՝ սև տուֆից կառուցված հին շենքերով և ավանդական քաղաքային մթնոլորտով։ Աբովյան փողոցը կարևոր դեր է ունեցել քաղաքի հասարակական և տնտեսական կյանքում։ Այստեղ են գործել տարբեր արհեստանոցներ, խանութներ և ծառայություններ, որոնց թվում էր նաև Գյումրիի առաջին դեղատունը, որը համարվում էր ժամանակի առաջադեմ հաստատություններից մեկը։ Փողոցի վրա ժամանակին գործել են նաև քաղաքային բաղնիքները, որոնք կարևոր տեղ էին զբաղեցնում քաղաքի կենցաղում և սոցիալական կյանքում։ Այսօր Աբովյան ճեմափողոցը շարունակում է մնալ քաղաքի զբոսաշրջային և մշակութային կարևոր կետերից մեկը։ Այստեղ կարելի է գտնել սրճարաններ, փոքր խանութներ, որոնք համադրում են հին Գյումրու մթնոլորտը ժամանակակից կյանքի հետ։ Քայլելով այս փողոցով՝ այցելուները հնարավորություն ունեն զգալ քաղաքի պատմությունը, կենցաղը և կոլորիտը։

Գյումրիի «Լյուքս» վարսավիրանոցը համարվում է քաղաքի ամենահայտնի և հին վարսավիրանոցներից մեկը՝ հաճախ ներկայացվելով նաև որպես առաջիններից մեկը։ Այն հիմնադրվել է 1941 թվականին և մինչ օրս պահպանել է իր յուրահատուկ մթնոլորտը։ Տարիների ընթացքում վարսավիրանոցը ծառայել է ոչ միայն որպես ծառայության վայր, այլ նաև որպես հանդիպումների և շփման տարածք, որտեղ մարդիկ հավաքվում էին, զրուցում և հետևում քաղաքի նորություններին։ Այն դարձել է Գյումրիի քաղաքային կյանքի կարևոր մասնիկ՝ պահպանելով հին վարսավիրական մշակույթի ավանդույթները։ «Լյուքս» վարսավիրանոցը առանձնանում է իր ռետրո ինտերիերով, որտեղ պահպանվել են հին վարսավիրական աթոռները, հայելիներն ու գործիքները։ Այս ամենը ստեղծում է յուրահատուկ միջավայր, որը այցելուներին տեղափոխում է անցյալ՝ զգացնելով 20-րդ դարի Գյումրիի մթնոլորտը։ Այսօր այն հետաքրքիր կանգառ է ինչպես տեղացիների, այնպես էլ զբոսաշրջիկների համար՝ ներկայացնելով քաղաքի կենցաղային մշակույթի յուրահատուկ դրվագներից մեկը։

Գյումրիի «Բարի լույսի շենքը», որը գտնվում է Գորկու 30 հասցեում, կառուցվել է 19-րդ դարի վերջում (մոտ 1880–1900 թթ․)՝ Դրամփյանների գերդաստանի ներկայացուցիչ Գրիգոր Դրամփյանի պատվերով։ Դրամփյանները Ալեքսանդրապոլում հայտնի էին որպես մեծ կարողության և բարեգործությամբ աչքի ընկնող ընտանիք։ Սև տուֆից կառուցված այս համաչափ ու տպավորիչ շենքը ծառայել է որպես բնակելի և եկամտաբեր տուն։ Այն ունի դասական ներքին բակ՝ զարդանախշ փայտյա պատշգամբով, և ժամանակի ընթացքում կատարել է տարբեր գործառույթներ․ այստեղ գործել է նաև «Գյումրի» ռեստորանը, իսկ որոշ ժամանակաշրջանում շենքի կամարակապ սրահները օգտագործվել են որպես կալանատուն։ Շենքը հայտնի է «Բարի լույսի շենք» անվամբ, որը, ըստ վարկածներից մեկի, կապված է ճակատի զարդանախշերի հետ։ Մեկ այլ վարկածի համաձայն՝ Դրամփյանները բարեգործական նպատակով շենքի դիմաց առավոտյան դնում էին հայելի, ածելի, օճառ և սրբիչ՝ անցորդների համար, ինչից էլ առաջացել է անվանումը։

Վարդանանց հրապարակից փողոցն անցնելուն պես անմիջապես հայտնվում ենք Խաչքարերի պուրակում։ Այն կառուցվել է 2010 թվականին՝ Ամենափրկիչ եկեղեցու հարևանությամբ։ Պուրակում ներկայացված խաչքարերը փորագրված քարեր են, որոնց հիմնական տարրը խաչն է։ Դրանք հաճախ համալրված են նաև երկրաչափական զարդանշաններով, հավերժության խորհրդանիշներով, ինչպես նաև բուսական ու կենդանական պատկերներով։ Խաչքարերը կարևոր տեղ են զբաղեցնում միջնադարյան հայկական քրիստոնեական արվեստում։