Տեսարժան վայրեր

Հառիճավանքը վաղ միջնադարյան հայկական ճարտարապետության եզակի հուշարձան է՝ թվագրվում 7-13-րդ դարերով։ Գտնվում է Շիրակի մարզի Հառիճ գյուղում, Արագածի լանջին, երկու ձորակների միջև գոյացած հրվանդանի վրա։ Համալիրը բաղկացած է երկու հիմնական եկեղեցուց (Սբ. Գրիգոր՝ 7-րդ դար, Սբ. Աստվածածին՝ 1201 թ.), գավթից, գերեզմանոցից և այլ շինություններից։ Կառուցվել է Զաքարյան իշխանների (Ջաքարե և Իվանե) կողմից 13-րդ դարում՝ հին տաճարի տեղում, եղել է թագավորական ամառային նստավայր և նշանավոր մշակութային կենտրոն (դպրոց, գրադարան)։ Այսօր լավ պահպանված է և զբոսաշրջային սիրված վայր՝ գեղեցիկ տեսարաններով դեպի Արագած և շրջակա բնություն։

Մարմաշենի վանական համալիրը 10-րդ դարի (988–1029 թթ.) հայկական միջնադարյան ճարտարապետության գոհար է՝ գտնվում է Շիրակի մարզի Մարմաշեն գյուղից մոտ 2 կմ հյուսիս-արևմուտք (կամ Վահրամաբերդ գյուղից հարավ-արևմուտք), Ախուրյան գետի ձախ ափին՝ գեղատեսիլ կիրճում, խնձորի այգիների մեջ։ Բաղկացած է 5 եկեղեցուց, գավթից և այլ շինություններից։ Համալիրը կառուցվել է Պահլավունի իշխանների տոհմի կողմից՝ հատկապես Վահրամ Պահլավունու հրամանով։ Այն Անիի թագավորության ժամանակաշրջանի կարևոր կրոնական և մշակութային կենտրոն էր, բազմիցս նորոգվել է (13-րդ դարում Զաքարյանների կողմից, 19-20-րդ դարերում) և 2003 թ. վերօծվել Գարեգին Բ կաթողիկոսի կողմից։ Վանքը հայտնի է իր նուրբ ճարտարապետությամբ, զարդարանքներով և գեղեցիկ տեսարաններով դեպի Ախուրյան գետը։

Սուրբ Միքայել հրեշտակապետի մատուռը Գյումրիի ուղղափառ հոգևոր ժառանգության կարևոր կառույցներից է։ Մատուռը նվիրված է երկնային զորքերի առաջնորդ Սուրբ Միքայելին և ծառայում է որպես աղոթքի, հիշատակի և հոգևոր հանգստության վայր։ Կառույցը առանձնանում է մուգ քարից կառուցված ճարտարապետությամբ և մետաղյա գմբեթով, ինչը նրան տալիս է խիստ ու խորհրդավոր տեսք։

Սուրբ Արսենիոս Սերբիայի արքեպիսկոպոս եկեղեցին Գյումրու պատմական ուղղափառ եկեղեցիներից է, կառուցված 19-րդ դարի վերջին։ Եկեղեցին նվիրված է Սերբիայի եկեղեցու նշանավոր հոգևոր առաջնորդ Սուրբ Արսենիոսին և արտացոլում է ժամանակաշրջանի ճարտարապետական առանձնահատկությունները։ Կառույցը առանձնանում է կարմիր տուֆից կառուցված վեհ տեսքով և հանդիսանում է քաղաքի բազմամշակութային ու կրոնական ժառանգության կարևոր մաս։

Սուրբ Հակոբ եկեղեցին Գյումրի քաղաքի պատմական և հոգևոր կարևոր կառույցներից է։ Եկեղեցին դարեր շարունակ ծառայել է որպես աղոթքի և հավատքի վայր՝ պահպանելով հայկական եկեղեցական ավանդույթներն ու քաղաքի հոգևոր կյանքը։ Այն առանձնանում է իր զուսպ ճարտարապետությամբ, խաղաղ միջավայրով և համայնքային նշանակությամբ։

Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցին հայկական քրիստոնեական հավատքի հիմնադիր սրբի՝ Սուրբ Գրիգոր Լուսավորչի անունը կրող կարևոր հոգևոր կառույց է։ Եկեղեցին խորհրդանշում է Հայաստանի քրիստոնեացումը և դարեր շարունակ հանդիսացել է հավատքի, աղոթքի և ազգային ինքնության կենտրոն։ Այն իր պատմական և հոգևոր նշանակությամբ գրավում է հավատացյալների և այցելուների ուշադրությունը։

Սուրբ Նշան եկեղեցին հանդիսանում է հայկական հոգևոր և պատմամշակութային ժառանգության կարևոր կառույցներից մեկը։ Եկեղեցին դարեր շարունակ ծառայել է որպես հավատքի և աղոթքի վայր՝ պահպանելով հայկական եկեղեցական ավանդույթներն ու ազգային ինքնությունը։ Այն առանձնանում է իր խաղաղ մթնոլորտով և խորհրդանշական նշանակությամբ։

Սուրբ Յոթ Վերք եկեղեցին (Սուրբ Աստվածածին) Գյումրի քաղաքի ամենասիրելի և ամենաշատ այցելվող հոգևոր կառույցներից է։ Եկեղեցին հայտնի է իր խոր հոգևոր նշանակությամբ և կապված է Քրիստոսի յոթ վերքերի խորհրդի հետ։ Այն հանդիսանում է աղոթքի, ուխտի և հավատքի կենտրոն՝ միավորելով հավատացյալներին և այցելուներին խաղաղ ու հոգևոր միջավայրում։

Սուրբ Ամենափրկիչ եկեղեցին հանդիսանում է հայկական հոգևոր և ճարտարապետական ժառանգության կարևորագույն հուշարձաններից մեկը։ Եկեղեցին առանձնանում է իր վեհ կառուցվածքով, պատմական արժեքով և հոգևոր նշանակությամբ։ Դարերի ընթացքում այն դարձել է հավատքի, մշակույթի և ազգային ինքնության խորհրդանիշ՝ գրավելով ինչպես ուխտավորների, այնպես էլ այցելուների ուշադրությունը։