Տեսարժան վայրեր

Սուրբ Միքայել հրեշտակապետի մատուռը Գյումրիի ուղղափառ հոգևոր ժառանգության կարևոր կառույցներից է։ Մատուռը նվիրված է երկնային զորքերի առաջնորդ Սուրբ Միքայելին և ծառայում է որպես աղոթքի, հիշատակի և հոգևոր հանգստության վայր։ Կառույցը առանձնանում է մուգ քարից կառուցված ճարտարապետությամբ և մետաղյա գմբեթով, ինչը նրան տալիս է խիստ ու խորհրդավոր տեսք։

Սուրբ Արսենիոս Սերբիայի արքեպիսկոպոս եկեղեցին Գյումրու պատմական ուղղափառ եկեղեցիներից է, կառուցված 19-րդ դարի վերջին։ Եկեղեցին նվիրված է Սերբիայի եկեղեցու նշանավոր հոգևոր առաջնորդ Սուրբ Արսենիոսին և արտացոլում է ժամանակաշրջանի ճարտարապետական առանձնահատկությունները։ Կառույցը առանձնանում է կարմիր տուֆից կառուցված վեհ տեսքով և հանդիսանում է քաղաքի բազմամշակութային ու կրոնական ժառանգության կարևոր մաս։

Սուրբ Հակոբ եկեղեցին Գյումրի քաղաքի պատմական և հոգևոր կարևոր կառույցներից է։ Եկեղեցին դարեր շարունակ ծառայել է որպես աղոթքի և հավատքի վայր՝ պահպանելով հայկական եկեղեցական ավանդույթներն ու քաղաքի հոգևոր կյանքը։ Այն առանձնանում է իր զուսպ ճարտարապետությամբ, խաղաղ միջավայրով և համայնքային նշանակությամբ։

Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցին հայկական քրիստոնեական հավատքի հիմնադիր սրբի՝ Սուրբ Գրիգոր Լուսավորչի անունը կրող կարևոր հոգևոր կառույց է։ Եկեղեցին խորհրդանշում է Հայաստանի քրիստոնեացումը և դարեր շարունակ հանդիսացել է հավատքի, աղոթքի և ազգային ինքնության կենտրոն։ Այն իր պատմական և հոգևոր նշանակությամբ գրավում է հավատացյալների և այցելուների ուշադրությունը։

Սուրբ Նշան եկեղեցին հանդիսանում է հայկական հոգևոր և պատմամշակութային ժառանգության կարևոր կառույցներից մեկը։ Եկեղեցին դարեր շարունակ ծառայել է որպես հավատքի և աղոթքի վայր՝ պահպանելով հայկական եկեղեցական ավանդույթներն ու ազգային ինքնությունը։ Այն առանձնանում է իր խաղաղ մթնոլորտով և խորհրդանշական նշանակությամբ։

Սուրբ Յոթ Վերք եկեղեցին (Սուրբ Աստվածածին) Գյումրի քաղաքի ամենասիրելի և ամենաշատ այցելվող հոգևոր կառույցներից է։ Եկեղեցին հայտնի է իր խոր հոգևոր նշանակությամբ և կապված է Քրիստոսի յոթ վերքերի խորհրդի հետ։ Այն հանդիսանում է աղոթքի, ուխտի և հավատքի կենտրոն՝ միավորելով հավատացյալներին և այցելուներին խաղաղ ու հոգևոր միջավայրում։

Սուրբ Ամենափրկիչ եկեղեցին Գյումրու ամենահայտնի հոգևոր և ճարտարապետական խորհրդանիշներից մեկն է։ Եկեղեցին կառուցվել է 19-րդ դարում՝ Անիի մայր տաճարի ճարտարապետական ոճով, և համարվում է հայկական եկեղեցական ճարտարապետության ամենատպավորիչ օրինակներից մեկը։ Գտնվելով Վարդանանց հրապարակի հարևանությամբ՝ այն երկար տարիներ եղել է քաղաքի մշակութային և հոգևոր կյանքի կարևոր կենտրոնը։ 1988 թվականի ավերիչ երկրաշարժից հետո եկեղեցին մեծ վնասներ ստացավ, սակայն տարիների վերականգնման աշխատանքներից հետո կրկին վերադարձավ Գյումրու գլխավոր խորհրդանիշների շարքը։

Հառիճավանքը վաղ միջնադարյան հայկական ճարտարապետության եզակի հուշարձան է՝ թվագրվում 7-13-րդ դարերով։ Գտնվում է Շիրակի մարզի Հառիճ գյուղում, Արագածի լանջին, երկու ձորակների միջև գոյացած հրվանդանի վրա։ Համալիրը բաղկացած է երկու հիմնական եկեղեցուց (Սբ. Գրիգոր՝ 7-րդ դար, Սբ. Աստվածածին՝ 1201 թ.), գավթից, գերեզմանոցից և այլ շինություններից։ Կառուցվել է Զաքարյան իշխանների (Ջաքարե և Իվանե) կողմից 13-րդ դարում՝ հին տաճարի տեղում, եղել է թագավորական ամառային նստավայր և նշանավոր մշակութային կենտրոն (դպրոց, գրադարան)։ Այսօր լավ պահպանված է և զբոսաշրջային սիրված վայր՝ գեղեցիկ տեսարաններով դեպի Արագած և շրջակա բնություն։

Մարմաշենի վանական համալիրը 10-րդ դարի (988–1029 թթ.) հայկական միջնադարյան ճարտարապետության գոհար է՝ գտնվում է Շիրակի մարզի Մարմաշեն գյուղից մոտ 2 կմ հյուսիս-արևմուտք (կամ Վահրամաբերդ գյուղից հարավ-արևմուտք), Ախուրյան գետի ձախ ափին՝ գեղատեսիլ կիրճում, խնձորի այգիների մեջ։ Բաղկացած է 5 եկեղեցուց, գավթից և այլ շինություններից։ Համալիրը կառուցվել է Պահլավունի իշխանների տոհմի կողմից՝ հատկապես Վահրամ Պահլավունու հրամանով։ Այն Անիի թագավորության ժամանակաշրջանի կարևոր կրոնական և մշակութային կենտրոն էր, բազմիցս նորոգվել է (13-րդ դարում Զաքարյանների կողմից, 19-20-րդ դարերում) և 2003 թ. վերօծվել Գարեգին Բ կաթողիկոսի կողմից։ Վանքը հայտնի է իր նուրբ ճարտարապետությամբ, զարդարանքներով և գեղեցիկ տեսարաններով դեպի Ախուրյան գետը։